Pazar, Eylül 05, 2010

Merkez Bankası Nerede Olmalı

Bu Makale EBSO Haber Dergisinde Yayınlanmıştır.
 
 
Merkez Bankası Nerede Olmalı?
Tayfun ŞENOL
Yeminli Mali Müşavir
EBSO Mali Müşaviri
 
Türkiye’de Merkez Bankası 11 Haziran 1930 tarih, 1715 sayılı kanunla kurulmuştur.
14.01.1970 tarihinde ise mevcut 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu yürürlüğe girmiştir.
Merkez Bankasının kurulmasından önce Merkez Bankasının işlevlerini Merkezi İstanbul’da bulunan Osmanlı Bankası yerine getirmekte idi.
Osmanlı Bankasından önceki dönemde para arzının ayarlanması, kredi hacminin düzenlenmesi, altın ve döviz rezervlerinin yönetimi ile iç ve dış ödemelerin gerçekleştirilmesi; hazine, darphane, sarraflar, vakıflar, bedestenler ve loncaların yüklendiği değişik rollerin bir araya gelmesiyle yerine getiriliyordu.
Osmanlı paraları İmparatorluk sınırları dâhilinde Venedik, Floransa, Macaristan ve Memluk paraları ile birlikte dolaşımdaydı.
Bu tarihlerde Galata bankerlerinin ( Alleon ve Baltazzi ) Osmanlı para sistemi üzerinde önemli görevleri ve etkileri vardı.
Osmanlı Bankası (Ottoman Bank), tamamı İngiliz sermayeli ve merkezi Londra olarak 1856 yılında kurulan bir banka idi.
Daha sonra 1863 yılında Bank-ı Osmanii Şahane adını alarak ve İngiliz ve Fransız ortaklığı şeklinde yeniden örgütlenerek bir devlet bankası niteliğini kazandı.
Cumhuriyetin ilanından sonra 1930 yılında Merkez Bankasının kurulması, Genç Cumhuriyetin kendi parasına hakim olması açısından çok önemli bir adımdır.
Merkez Bankası, Cumhuriyet'in simge değerlerinden birisi olmuştur.
Merkez Bankasının kuruluş aşamasında Osmanlı Bankası yönetimi yeni kurulacak bankada kurucu olarak yer almak istemiş, hükümetin kendi imkânları ile böyle bir projeyi gerçekleştiremeyeceğini belirterek, bankanın başarısının buna bağlı olacağını bildirmiştir.
Dönemin Hükümeti Şubat 1930’da Osmanlı Bankası’nın önerilerini reddetmiştir.
Merkez Bankasının en önemli özelliği bağımsız olmasıdır.
Merkez Bankası, örgütlenme yapısı itibarıyla merkezi Ankara’da olup Ankara dışında 20 ilde şubesi bulunmaktadır.
60'ıncı Hükümet Programı Eylem Planı'nı açıklayan Başbakan Recep Tayyip Erdoğan, Merkez Bankası, Ziraat, Halkbank ve Vakıfbank'ın merkezinin İstanbul'a taşınacağını ifade etmiştir.
İstanbul’un bir finans merkezi haline getirilmesi için alındığı anlaşılan bu siyasi kararın, diğer bankalardan farklı bir konumu ve yapısı bulunan Markez Bankası için farklı etkileri bulunmaktadır.

 
 
Merkez Bankası neden Başkent’tedir?
Merkez bankası cumhuriyetin merkezi olan Ankara’da kurulmuştur.
Bu, bütün önemli ve büyük ekonomisi olan ülkelerde de aynı şekildedir. Örneğin;
  • İngiltere Merkez Bankası Londra’da,
  • Fransa Merkez Bankası Paris’de,
  • Rusya Merkez Bankası Moskova’da,
  • İspanya Merkez Bankası Madrid’te,
  • İtalya Merkez Bankası Roma’da,
  • Çin Merkez Bankası Pekin’dedir
Finans merkezi başkentlerinden farklı olan ülkelerde de Merkez Bankalarının Başkentte olduğunu görmekteyiz.
  • ABD Merkez Bankası, finans merkezi olan NewYork yerine Washington’da
  • İsviçre Merkez Bankası, finans merkezi olan Zürih yerine Bern’dedir.
Tek istisna Almanya’dadır. Merkez bankası Berlin’in bölünmüş olması sebebiyle Frankfurt’ta kurulmuştur.
Merkez Bankası Taşınmalı mıdır?
Merkez Bankasının taşınası kararı, siyasi bir karardır.
Taşınmanın bir gereklilik olmadığı, tam tersine Merkez Bankasının Ankara’da kalmasının gerekçelerinin daha fazla olduğu söylenebilir.
Diğer yandan, taşınmanın beraberinde getireceği bazı teknik problemlerin de banka ve ekonomi işleyişini sarsmayacak bir şeklide çözümlenmesi gerekir.
Taşınma ile ilgili teknik sorunları şu şekilde sıralamak mümkün;
1-           Elektronik Fon Transferi (EFT) ve Elektronik Menkul Kıymet Takası (EMKT) sistemi
Merkez Bankası'nda Bir bankadan diğerine YTL cinsinden ödeme gönderilmesini sağlayan elektronik ödeme sistemi olan Elektronik Fon Transferi (EFT) sistemi ile bir bankadan diğerine devlet tahvili ve hazine bonosu gibi menkul kıymetlerin aktarılmasını sağlayan Elektronik Menkul Kıymet Takası (EMKT) sistemi bulunmaktadır. Merkez Bankası her iki sistemin de işletimini yapmakta ve sistemin bir yedeği Ankara’da bulunmaktadır. Hem EFT hem de EMKT sistemlerinde oluşabilecek herhangi bir tıkanıklık zincirleme olarak bankaları, üretim sektörünü ve tüm ekonominin çalışmasını etkileyebilecek boyutta stratejik öneme sahiptir.
2-           Yüksek güvenlik önlemleri altında korunan 120 ton altın rezervi
Altın rezervlerinin yarısı yurtdışındaki merkez bankaları nezdinde açılmış olan altın saklama hesaplarında, diğer yarısı da yurt içinde Merkez Bankası kasasında tutulmaktadır. Ankara'daki İdare Binası'nın altındaki dev kasa dairesinde banknot matbaasından gelen paralar ile altın rezervleri üst düzeydeki güvenlik önlemleri altında saklanmaktadır. Bu rezervlerin nakli ve saklanması başlı başına ciddi bir projedir.
3-           Banknot Matbaası
Genel idare merkezinden farklı bir binada faaliyet gösteren Banknot Matbaası'nın da Ankara'daki binasında da çok sıkı güvenlik önlemleri bulunmaktadır. Banknot Matbaasının taşınmaması halinde ise başka sıkıntıların ortaya çıkması muhtemeldir.
4-           Merkez Bankası personeli
Merkez Bankası gerçekten çok nitelikli elemanlar istihdam etmektedir. Bu personelin aileleri ile beraber İstanbul’a taşınması ve İstanbul koşullarında mevcut maaşları ile geçinmek durumunda kalması gerçeği, bu personelin bir kısmının Bankadan ayrılması sonucunu doğurabilecektir.
5-           Merkez Bankası ile Hazine ve Maliye ilişkileri
Merkez Bankası uyguladığı para politikası sebebiyle Hazine ve Maliye ile uyumlu ve koordineli bir çalışma yürütmek durumundadır. Merkez Bankasının merkezinin Başkent olmasının en önemli gerekçelerinden birisi budur. Taşınma ile beraber bu koordinasyonun zayıflamaması için gerekli  önlemlerin alınması gerekmektedir.
6-           Taşınmanın ve yeni yer bulmanın maliyeti
her şeyin ötesinde taşınmanın gerektirdiği mali yük küçümsenmeyecek bir rakam olarak ortaya çıkacaktır. Tasarruf tedbirlerinin üst düzeyde uygulandığı bir dönemde bu ilave yükün nasıl karşılanacağı da ayrı bir soru işareti olarak durmaktadır.
Sonuç olarak
İstanbul’un bir finans merkezi haline getirilmesi güzel bir düşüncedir. Bu amaçla Ziraat, Halkbank ve Vakıfbank Genel Müdürlüklerinin İstanbul’a taşınması kararı isabetli ve hatta geç kalmış bir karardır.
Ancak Merkez Bankası için böyle bir gereklilik bulunmamaktadır.
Yapısı itibarıyla diğer bankalardan farklı olan Merkez Bankasının Ankara’da kalması gerekmektedir.